هشدارهای هواشناسی چقدر جان مردم را نجات می‌ دهند؟ | حلقه مفقوده مدیریت بحران کجاست؟

به گزارش همشهری آنلاین، بارش‌های پاییزی مهر در ۵ استان، خانه‌ها و معابر را درگیر سیلاب کرد، جان ۷ نفر را گرفت و به زیرساخت‌ها خسارت زد؛ حوادثی که بار دیگر ضرورت آمادگی در برابر مخاطرات طبیعی را یادآوری می‌کند. این اتفاق‌ها در حالی رخ داده‌اند که با نزدیک‌شدن به پاییز، پیش‌بینی‌هایی درباره تقویت پدیده ال‌نینو و احتمال تغییر الگوهای بارش مطرح شده است. هم‌زمان با ۲۱ مهر (۱۳ اکتبر)، روز جهانی کاهش خطر بلایای طبیعی، با شعار «تاب‌آوری از خانه آغاز می‌شود»، این پرسش جدی‌تر از همیشه مطرح است: چرا سیلاب‌ها با وجود هشدارهای هواشناسی و تکرار تجربه‌های گذشته، همچنان به تلفات جانی و خسارت‌های گسترده منجر می‌شوند؟

این پرسش در شرایطی مطرح است که ایران به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و تنوع شرایط اقلیمی فقط در معرض تبعات ال‌نینو و سیلاب نیست، بلکه زلزله، سیل، خشکسالی، فرونشست زمین و زمین‌لغزش فقط بخشی از مخاطراتی است که این کشور را آسیب‌پذیر کرده است.

با همه این‌ها باید توجه داشت که وقوع یک مخاطره طبیعی لزوماً به فاجعه منجر نمی‌شود. میزان تلفات و خسارت‌ها تا حد زیادی به کیفیت اقدامات پیشگیرانه، رعایت ضوابط ساخت‌وساز، ایمن‌سازی زیرساخت‌ها، آمادگی دستگاه‌های مسئول و آگاهی مردم بستگی دارد. در کشوری با این میزان مخاطره، اگرچه نمی‌توان از وقوع همه حوادث طبیعی جلوگیری کرد، اما می‌توان با شناسایی خطرها، کاهش آسیب‌پذیری و اقدام به‌موقع، از تبدیل آنها به بحران‌های انسانی جلوگیری کرد.

حمیدرضا خانکه، مدیر مرکز تحقیقات سلامت در حوادث و بلایا با اشاره به وجود ۵۳ مخاطره شناخته‌شده در ایران، بر ضرورت مدیریت علمی مخاطرات تأکید کرده است؛ مدیریتی که تحقق آن به مشارکت عمومی، آگاهی‌بخشی به خانواده‌ها و آموزش مستمر، از مدارس تا سطوح عالی، نیاز دارد.

صدور هشدار کافی نیست

باران که می‌بارد، خیلی‌ها به بهبود وضعیت سدها و پایان خشکسالی امیدوار می‌شوند، اما برای خانواده‌ای که خانه‌اش در مسیر سیلاب قرار دارد، همان باران می‌تواند به یک تهدید جدی تبدیل شود. این دو واقعیت با یکدیگر تناقضی ندارند؛ بارش برای کشور ضروری است، اما بارش شدید در مدت‌زمان کوتاه و در مناطق آسیب‌پذیر می‌تواند خسارت‌بار باشد. با تقویت پدیده ال‌نینو پرسش مهم این است که آیا باید منتظر پاییزی سیلابی باشیم؟ و مهم‌تر از آن، اگر بارش‌های شدید رخ دادند، آیا برای جلوگیری از تلفات و خسارت آماده‌ایم؟

عضو هیات علمی و مدیر گروه پژوهشی مخاطرات آب و هواشناختی مؤسسه پژوهشی سوانح طبیعی به همشهری می‌گوید: «پاسخ به پرسش نخست، نیازمند دقت علمی است، اما برای پرسش دوم نباید تا زمان وقوع حادثه صبر کرد.»

فاطمه فلاحتی با اشاره به شعار امسال و تاکید بر اینکه خطر سیلاب فقط به مقدار باران بستگی ندارد، ادامه می‌دهد: «گاهی مردم تصور می‌کنند اگر باران در محل زندگی‌شان شدید نباشد، خطر سیلاب هم وجود ندارد درحالی‌که آب می‌تواند از ارتفاعات یا نقاط بالادست به سمت مناطق پایین‌دست حرکت کند. تجربه سیلاب‌های گذشته نشان می‌دهد که خطر در نقاطی بیشتر است که سابقه آب‌گرفتگی یا طغیان رودخانه داشته‌اند، اما به مرور با تداوم خشکسالیها مسیر عبور آب محدود شده و سکونتگاه‌ها و زیرساخت‌ها در معرض جریان سیلاب قرار گرفته‌اند.»

او تاکید می‌کند: «در رویکردهای جدید مدیریت بحران، هشدار مؤثر فقط این نیست که به مردم بگوییم باران شدید در راه است. باید مشخص شود کدام مناطق در معرض خطر هستند، چه پیامدی ممکن است رخ دهد تا مردم فرصت کافی برای دور شدن از خطر داشته باشند.»

در سیلاب‌ها اما، مسئله فقط پیش‌بینی بارش نیست؛ پرسش این است که هشدارهای صادرشده تا چه اندازه توانسته‌اند از جان مردم محافظت کنند. آیا ساکنان مناطق در معرض خطر، پیش از رسیدن سیلاب از میزان خطر و مسیرهای امن خروج اطلاع داشته‌اند؟ آیا جاده‌ها و مسیرهای خطرناک به‌موقع مسدود شده‌اند؟ آیا برای تخلیه احتمالی خانه‌های واقع در حریم رودخانه‌ها و مسیل‌ها تصمیم مشخصی گرفته شده بود؟ پاسخ به این پرسش‌هاست که می‌تواند روشن کند فاصله میان پیش‌بینی خطر و حفاظت از جان مردم در کدام مرحله ایجاد شده است.

بارش‌های سیلابی در راه است؟

سازمان هواشناسی کشور در شهریور ۱۴۰۵ از احتمال بارش‌های فراتر از نرمال در پاییز به ‌ویژه در بخش‌هایی از غرب، جنوب‌غرب و دامنه‌های زاگرس، خبر داده ‌است. فاطمه فلاحتی در توضیح بیشتر می‌گوید: «نه می‌توان گفت ال‌نینو حتما ایران را با سیلاب‌های گسترده روبه‌رو می‌کند و نه می‌توان احتمال بارش‌های شدید را نادیده گرفت. پیش‌بینی فصلی به ما می‌گوید برای چه شرایطی آماده شویم؛ پیش‌بینی کوتاه‌مدت و هشدارهای محلی به ما کمک می‌کنند بفهمیم چه زمانی و در کجا باید اقدام کنیم.»

ارزیابی میدانی برای پیشگیری از خسارت

با صدور هشدارهای هواشناسی موضوع این است که دستگاه‌های مسئول تا چه اندازه برای پیشگیری از خسارت‌های احتمالی آماده‌اند؟ فلاحتی می‌گوید: «پاسخ به این پرسش را نمی‌توان فقط با اعلام آماده‌باش یا برگزاری جلسات مدیریت بحران داد. آمادگی زمانی معنا پیدا می‌کند که اقدامات پیشگیرانه در میدان انجام شده باشند و بتوان نتایج آن‌ها را ارزیابی کرد. پیش از شروع بارش‌های شدید باید چند موضوع روشن باشد: آیا دهانه پل‌ها و آبروهای مستعد انسداد پاک‌سازی شده‌اند؟ آیا نقاط پرخطر شهری و روستایی شناسایی شده‌اند؟ آیا مسیرهای امن تخلیه و محل‌های اسکان اضطراری مشخص هستند؟ آیا برای بستن جاده‌های خطرناک و تخلیه مناطق در معرض سیلاب، مسئول تصمیم‌گیرنده و سازوکار اجرایی مشخصی وجود دارد؟همچنین باید پرسید آیا اطلاعات هواشناسی با وضعیت رودخانه‌ها، حوضه‌های آبخیز و زیرساخت‌های آسیب‌پذیر پیوند خورده است یا خیر. هشدار درباره بارش شدید زمانی بیشترین ارزش را دارد که به تصمیم عملیاتی منجر شود. بدون ارزیابی میدانی و انتشار گزارش شفاف از اقدامات انجام‌شده، نمی‌توان درباره کفایت آمادگی دستگاه‌ها حکم قطعی داد.»

در مدیریت سیلاب، پیش‌بینی هواشناسی فقط حلقه نخست زنجیره هشدار است. پس از آن، باید خطر برای مناطق مشخص ارزیابی شود، اطلاعات به مردم برسد و دستگاه‌های مسئول متناسب با میزان خطر، اقداماتی مانند مسدود کردن مسیرهای ناایمن، تخلیه مناطق در معرض سیلاب و آماده‌سازی مسیرهای امدادرسانی را اجرا کنند. بنابراین، حتی اگر هشدار به‌موقع صادر شده باشد، برای ارزیابی عملکرد مدیریت بحران باید بررسی کرد که هر دستگاه پس از دریافت هشدار چه اقدامی انجام داده و نتیجه آن چه بوده است.

قانون مدیریت بحران کشور نیز بر ارزیابی عملکرد دستگاه‌های مسئول تأکید دارد. مطابق مواد ۲۴ و ۲۵ این قانون، عملکرد دستگاه‌ها و اثربخشی مدیریت بحران باید با شاخص‌هایی از جمله میزان مرگ‌ومیر و خسارت‌های اقتصادی ناشی از حوادث ارزیابی شود.

از این منظر، تعداد هشدارهای صادرشده یا نیروهای اعلام‌شده در حالت آماده‌باش، به‌تنهایی معیار کافی برای سنجش موفقیت نیست. باید روشن شود هشدارها چه زمانی صادر شده‌اند، چه زمانی به دستگاه‌های مسئول و مردم رسیده‌اند، چه اقداماتی در مناطق پرخطر انجام شده و آیا امکان جلوگیری از تلفات وجود داشته است یا خیر. انتشار نتایج چنین ارزیابی‌ای می‌تواند مشخص کند که مشکل از پیش‌بینی، اطلاع‌رسانی، تصمیم‌گیری یا اجرای اقدامات پیشگیرانه بوده است.

معیار آمادگی، کاهش خسارت است

فلاحتی معتقد است مسئولیت اصلی پیشگیری بر عهده دستگاه‌های مسئول است و نمی‌توان از مردم انتظار داشت که با رعایت توصیه‌های فردی، خطر ناشی از ساخت‌وساز نامناسب، انسداد آبراهه‌ها یا ضعف زیرساخت‌ها را جبران کنند. با این حال مردم نیز با چند اقدام ساده از جمله پرهیز از سفر غیر ضروری به مناطق کوهستانی، پرهیز از تماشای جریان آب رودخانه و مسیل و شناسایی مسیرهای امن خروج، می‌توانند احتمال آسیب را کاهش دهند.

فلاحتی در پایان یادآوری می‌کند که نباید برای آماده شدن، منتظر وقوع بحران بمانیم و می‌گوید: «پاییز پیش رو را باید فرصتی برای سنجش آمادگی کشور دانست. معیار موفقیت هم این نیست که چند هشدار صادر کرده‌ایم. معیار واقعی این است که آیا هشدارها به‌موقع به مردم رسیده‌اند، مسیرهای پرخطر ایمن شده‌اند و از تلفات و خسارت‌های قابل پیشگیری جلوگیری شده است یا خیر.»

روز جهانی کاهش خطر بلایای طبیعی فرصتی برای یادآوری این نکته است که پیشگیری نباید روی کاغذ بماند. ارزش هشدارهای هواشناسی زمانی مشخص می‌شود که به‌موقع به مردم برسند، دستگاه‌های مسئول را به اقدام وادارند و از تلفات و خسارت‌های قابل پیشگیری جلوگیری کنند؛ پیش از آنکه سیلاب بعدی، بار دیگر هزینه تعلل در پیشگیری را با جان انسان‌ها و ویرانی خانه‌ها تحمیل کند.